Λίγα μόλις χιλιόμετρα πριν από τα σύνορα με τα Σκόπια, η μικρή ακριτική κοινότητα της Αχλάδας στη Φλώρινα ζει μια πραγματικότητα που δύσκολα συναντά κανείς αλλού στην Ευρώπη: ένα χωριό που δεν βρίσκεται απλώς δίπλα σε λιγνιτωρυχείο, αλλά κυριολεκτικά μέσα σε αυτό. Η καθημερινότητα των κατοίκων καθορίζεται πλέον από τεράστιες εκσκαφές, σκόνη λιγνίτη και αδιάκοπο θόρυβο βαρέων μηχανημάτων.
Η Αχλάδα, που άλλοτε ήταν μια εύφορη αγροτική περιοχή με ποτάμια, δάση και καλλιεργήσιμες εκτάσεις, έχει μετατραπεί σταδιακά σε βιομηχανικό τοπίο. Οι δρόμοι που οδηγούν στο χωριό συχνά καταλήγουν μπροστά σε απότομα πρανή των ορυχείων, ενώ το έδαφος γύρω από τους οικισμούς έχει διανοιχθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε οι κάτοικοι αισθάνονται ότι ζουν περικυκλωμένοι από γιγάντιες «τρύπες».
Από αγροτικό τοπίο σε ζώνη εξόρυξης
Η εξόρυξη λιγνίτη στην περιοχή ξεκίνησε ήδη από το 1936. Ωστόσο, η δραστηριότητα κλιμακώθηκε σημαντικά μετά τη δεκαετία του 1970 και ακόμη περισσότερο μετά το 2000, όταν η ζήτηση για λιγνίτη αυξήθηκε λόγω της λειτουργίας μεγάλων θερμοηλεκτρικών σταθμών.
Με την πάροδο των χρόνων, οι εξορυκτικές δραστηριότητες επεκτάθηκαν σε όλο και μεγαλύτερη έκταση γύρω από το χωριό. Χιλιάδες στρέμματα γης απαλλοτριώθηκαν, αγροτικές καλλιέργειες εξαφανίστηκαν και ακόμη και η φυσική πορεία του Γεροπόταμου μετακινήθηκε για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες της εξόρυξης.
Οι κάτοικοι λένε ότι η περιοχή, που κάποτε φιλοξενούσε πλούσια πανίδα και βλάστηση, σήμερα καλύπτεται από σκόνη λιγνίτη. Το κελάηδισμα των πουλιών έχει αντικατασταθεί από τον θόρυβο σπαστήρων και φορτηγών.
Η είσοδος της Metlen
Η σύγχρονη φάση της υπόθεσης συνδέεται άμεσα με την παρουσία της Metlen, του ομίλου του επιχειρηματία Ευάγγελου Μυτιληναίου.
Το 2022, μετά από χρόνια προβλημάτων στη λειτουργία της εταιρείας που εκμεταλλευόταν τα λιγνιτωρυχεία, το υπουργείο Ενέργειας την κήρυξε έκπτωτη λόγω σοβαρών συμβατικών παραβάσεων. Ωστόσο, λίγο αργότερα η κατάσταση άλλαξε δραστικά.
Την ίδια περίοδο, η Ελλάδα συμφώνησε να προμηθεύει λιγνίτη στα Σκόπια, κυρίως για την τροφοδοσία του παλαιού θερμοηλεκτρικού σταθμού της Μπίτολα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εμφανίστηκε η Metlen, η οποία μέσω θυγατρικής εταιρείας ανέλαβε ουσιαστικά την επανεκκίνηση της δραστηριότητας.
Η νέα εταιρεία που ιδρύθηκε για τον σκοπό αυτό αποπλήρωσε χρέη εκατομμυρίων ευρώ και η εξόρυξη ξεκίνησε εκ νέου. Από τότε, ο όμιλος Μυτιληναίου εμφανίζεται να έχει καθοριστικό ρόλο στη λειτουργία του ορυχείου, παρότι επισήμως υποστηρίζει ότι διατηρεί μόνο «εμπορικές σχέσεις» με την εταιρεία εκμετάλλευσης.
Η αντίφαση της «πράσινης μετάβασης»
Η παρουσία της Metlen στην Αχλάδα προκαλεί ιδιαίτερη κριτική, καθώς ο όμιλος προβάλλει διεθνώς την εικόνα μιας εταιρείας που επενδύει στην πράσινη ενέργεια και στην ενεργειακή μετάβαση.
Την ίδια στιγμή όμως, μέσω των δραστηριοτήτων που σχετίζονται με το ορυχείο της Αχλάδας, συνεχίζεται η εξόρυξη ενός από τα πιο ρυπογόνα καύσιμα.
Η αντίφαση γίνεται ακόμη πιο έντονη αν λάβει κανείς υπόψη ότι ο ατμοηλεκτρικός σταθμός Μελίτης, ο οποίος υποτίθεται ότι θα τροφοδοτούνταν από το ορυχείο, έκλεισε οριστικά το 2025. Παρά το κλείσιμο της μονάδας, η εξόρυξη συνεχίζεται, με τον λιγνίτη να κατευθύνεται πλέον σχεδόν αποκλειστικά προς τα Σκόπια.
Με άλλα λόγια, ενώ η Ελλάδα προχωρά στην απολιγνιτοποίηση, το χωριό της Αχλάδας εξακολουθεί να επιβαρύνεται περιβαλλοντικά για να τροφοδοτείται ένα παλαιό εργοστάσιο ηλεκτροπαραγωγής σε άλλη χώρα.
Οι κάτοικοι παγιδευμένοι
Ένα από τα πιο δραματικά στοιχεία της υπόθεσης είναι ότι οι οικισμοί της Αχλάδας έχουν κηρυχθεί σε αναγκαστική απαλλοτρίωση εδώ και πάνω από δεκαπέντε χρόνια. Ωστόσο, η διαδικασία δεν έχει ολοκληρωθεί.
Μόνο ένας μικρός οικισμός της περιοχής μεταφέρθηκε τελικά. Οι υπόλοιποι κάτοικοι παραμένουν στα σπίτια τους, ενώ γύρω τους τα ορυχεία συνεχίζουν να επεκτείνονται.
Παρά τις δικαστικές αποφάσεις που επιδίκασαν αποζημιώσεις δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ, πολλοί δεν έχουν λάβει ούτε ένα ευρώ.
Το κράτος αποδίδει την ευθύνη καταβολής των αποζημιώσεων στην εταιρεία εκμετάλλευσης, ενώ η εταιρεία υποστηρίζει ότι η διαδικασία απαλλοτριώσεων είναι ευθύνη της Πολιτείας. Το αποτέλεσμα είναι ένα διοικητικό αδιέξοδο, στο οποίο οι κάτοικοι παραμένουν ουσιαστικά όμηροι.
Διαπραγματεύσεις και πίεση
Σύμφωνα με μαρτυρίες κατοίκων, η εταιρεία προτιμά να προχωρά σε μεμονωμένες αγοραπωλησίες γης αντί για συνολική λύση. Έτσι, διαπραγματεύεται ξεχωριστά με κάθε οικογένεια για την αγορά χωραφιών, χωρίς όμως να υπάρχει ξεκάθαρο σχέδιο για την τύχη των οικισμών.
Η πρακτική αυτή έχει προκαλέσει έντονη κριτική, καθώς πολλοί κάτοικοι θεωρούν ότι δημιουργεί διχασμό μέσα στην κοινότητα.
Ορισμένοι αποδέχονται οικονομικά ανταλλάγματα και αντισταθμιστικά μέτρα που προσφέρει η εταιρεία, όπως οικονομική ενίσχυση ή φθηνότερη ενέργεια. Άλλοι επιμένουν ότι αυτά δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη συνολική μετεγκατάσταση του χωριού.
Το ορυχείο όλο και πιο κοντά
Παράλληλα, οι εξορυκτικές εργασίες πλησιάζουν όλο και περισσότερο τα σπίτια. Το 2025 εγκρίθηκε μάλιστα μείωση της ελάχιστης απόστασης των εργασιών από τον οικισμό.
Σε ορισμένα σημεία τα βαριά μηχανήματα βρίσκονται ήδη σε απόσταση λίγων εκατοντάδων μέτρων από το δημοτικό σχολείο.
Η περιοχή έχει ιστορικό κατολισθήσεων, γεγονός που εντείνει την ανησυχία των κατοίκων για την ασφάλειά τους.
Περιβαλλοντικά ζητήματα
Η υπόθεση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα λόγω του γεγονότος ότι μέρος του ορυχείου βρίσκεται μέσα σε προστατευόμενη περιοχή Natura στον ορεινό όγκο του Βόρα.
Παρότι η εξόρυξη έχει λάβει περιβαλλοντικές εγκρίσεις, νομικοί και περιβαλλοντολόγοι επισημαίνουν ότι τέτοιες παρεμβάσεις είναι εξαιρετικά προβληματικές σε περιοχές που θεωρούνται σημαντικές για την προστασία της ορνιθοπανίδας.
Παράλληλα, υπάρχουν καταγγελίες ότι η αποκατάσταση των εξαντλημένων τμημάτων του ορυχείου παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεκπλήρωτη.
Ένα χωριό που αδειάζει
Η συνεχής επέκταση των ορυχείων και η αβεβαιότητα για το μέλλον έχουν οδηγήσει πολλούς κατοίκους να εγκαταλείψουν την περιοχή.
Ο πληθυσμός της Αχλάδας έχει μειωθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, καθώς οικογένειες φεύγουν αναζητώντας καλύτερες συνθήκες ζωής.
Το μεγάλο ερώτημα
Η περίπτωση της Αχλάδας εγείρει ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς είναι δυνατόν, σε μια περίοδο που η Ελλάδα προωθεί την ενεργειακή μετάβαση και εγκαταλείπει τον λιγνίτη, να συνεχίζει να λειτουργεί ένα ορυχείο που κρατά ένα χωριό εγκλωβισμένο ανάμεσα στις εκσκαφές;
Και ποιος τελικά επωφελείται από αυτή τη δραστηριότητα;
Για πολλούς κατοίκους και παρατηρητές, η απάντηση βρίσκεται στα οικονομικά συμφέροντα που συνδέονται με την εξόρυξη και την εμπορία λιγνίτη — συμφέροντα στα οποία ο όμιλος Metlen του Ευάγγελου Μυτιληναίου φαίνεται να διαδραματίζει πλέον καθοριστικό ρόλο.
Το κείμενο βασίζεται σε δημοσιογραφική έρευνα που δημοσιεύτηκε αρχικά από το ReportersUnited.
