Η κλιμάκωση της πολεμικής σύγκρουσης στον Περσικό Κόλπο δεν απειλεί μόνο τη γεωπολιτική σταθερότητα, αλλά ανοίγει και έναν επικίνδυνο οικονομικό κύκλο για χώρες με εύθραυστες οικονομίες. Ανάμεσά τους βρίσκεται και η Ελλάδα, μια οικονομία που παραμένει βαθιά εξαρτημένη από τον τουρισμό, τις εισαγωγές ενέργειας και τα εισαγόμενα προϊόντα, χωρίς ουσιαστική παραγωγική βάση. Πολλοί οικονομικοί αναλυτές επισημαίνουν ότι αυτή η εξάρτηση, η οποία διατηρήθηκε και επί των ημερών της κυβέρνησης του Κυριάκου Μητσοτάκη χωρίς σοβαρή στρατηγική αλλαγή, καθιστά τη χώρα εξαιρετικά ευάλωτη σε διεθνείς κρίσεις.
Ήδη οι διεθνείς αγορές ενέργειας αντιδρούν βίαια. Οι τιμές του πετρελαίου έχουν σημειώσει άνοδο που ξεπερνά το 30%, ενώ η προοπτική ενός γενικευμένου πολέμου στη Μέση Ανατολή ενισχύει τους φόβους για σοβαρές διαταραχές στις ενεργειακές ροές. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, δεν αποκλείεται η τιμή του πετρελαίου να εκτιναχθεί ακόμη και πάνω από τα 150 δολάρια το βαρέλι, συμπαρασύροντας προς τα πάνω το φυσικό αέριο και όλα τα καύσιμα.
Για την Ευρώπη ένα τέτοιο σενάριο θα σήμαινε σοβαρή οικονομική δοκιμασία. Ακόμη και στο πιο αισιόδοξο ενδεχόμενο, όπου το πετρέλαιο Brent θα σταθεροποιηθεί γύρω στα 100 δολάρια το βαρέλι, οι οικονομολόγοι εκτιμούν ότι ο παγκόσμιος πληθωρισμός θα ενισχυθεί κατά περίπου 0,6 έως 0,7 ποσοστιαίες μονάδες. Για την ευρωζώνη αυτό θα μπορούσε να ανατρέψει κάθε σχεδιασμό οικονομικής ανάκαμψης και να οδηγήσει σε ένα επικίνδυνο περιβάλλον στασιμοπληθωρισμού, δηλαδή συνδυασμό υψηλών τιμών και σχεδόν μηδενικής ανάπτυξης.
Η Ελλάδα, όμως, βρίσκεται σε ακόμη πιο ευάλωτη θέση. Η οικονομία της εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενη ενέργεια, ενώ η παραγωγική της βάση παραμένει περιορισμένη. Παρά τις διακηρύξεις για «μεταρρυθμίσεις» και «ανάπτυξη», η κυβέρνηση δεν κατάφερε να μειώσει ουσιαστικά αυτή την εξάρτηση. Έτσι, κάθε αύξηση στην τιμή του πετρελαίου μεταφράζεται άμεσα σε επιβάρυνση του κόστους εισαγωγών, διεύρυνση του εμπορικού ελλείμματος και πίεση στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών. Με άλλα λόγια, το οικονομικό οικοδόμημα που παρουσιάζεται ως «σταθερό» κινδυνεύει να αποδειχθεί ιδιαίτερα εύθραυστο.
Οι οικονομολόγοι σκιαγραφούν τρία βασικά σενάρια για την πορεία της ελληνικής οικονομίας, τα οποία εξαρτώνται κυρίως από τη διάρκεια του πολέμου και το ύψος των τιμών του πετρελαίου.
Στο πρώτο σενάριο, όπου η σύγκρουση θα είναι περιορισμένης διάρκειας και το πετρέλαιο θα κυμανθεί μεταξύ 90 και 100 δολαρίων το βαρέλι, ο πληθωρισμός στην Ελλάδα θα μπορούσε να εκτοξευθεί περίπου στο 4,5%. Η ήδη πιεσμένη αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών θα δεχόταν νέο πλήγμα, ενώ το αυξημένο ενεργειακό κόστος θα επιβάρυνε σοβαρά τις επιχειρήσεις, οδηγώντας πιθανότατα σε λουκέτα και απώλεια θέσεων εργασίας. Παράλληλα, το εμπορικό έλλειμμα θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 5 έως 7 δισ. ευρώ μέσα σε έναν χρόνο, ενώ το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών θα ξεπερνούσε το 8% του ΑΕΠ. Σε μια τέτοια περίπτωση, η χώρα θα αντιμετώπιζε και αυξημένο κόστος δανεισμού στις διεθνείς αγορές.
Το δεύτερο σενάριο αφορά έναν γενικευμένο πόλεμο που θα ωθήσει το πετρέλαιο στα 120 με 130 δολάρια το βαρέλι. Σε αυτό το περιβάλλον ο ελληνικός πληθωρισμός θα μπορούσε να υπερβεί το 6% ή ακόμη και το 7%. Ταυτόχρονα, η ύφεση που θα πλήξει την ευρωπαϊκή οικονομία θα μειώσει σημαντικά τη ζήτηση για ελληνικά προϊόντα, οδηγώντας σε πτώση των εξαγωγών. Το εμπορικό έλλειμμα θα μπορούσε να ξεπεράσει τα 50 δισ. ευρώ και το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών να πλησιάσει το 10% του ΑΕΠ, δημιουργώντας συνθήκες έντονης οικονομικής πίεσης.
Υπάρχει όμως και το πιο ακραίο σενάριο. Αν η σύγκρουση παραταθεί και υπάρξει ακόμη και προσωρινό κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, οι τιμές του πετρελαίου θα μπορούσαν να φτάσουν ακόμη και τα 150 ή 180 δολάρια το βαρέλι. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον η ελληνική οικονομία θα αντιμετώπιζε βαθιά ύφεση. Ο πληθωρισμός θα μπορούσε να ξεπεράσει το 8% ή 9%, η κατανάλωση θα υποχωρούσε δραματικά και το εμπορικό έλλειμμα θα μπορούσε να αγγίξει ακόμη και τα 60 δισ. ευρώ, ενώ το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών θα ξεπερνούσε το 11% του ΑΕΠ.
Ένα ακόμη μεγάλο αγκάθι για την Ελλάδα είναι η υπερβολική εξάρτηση από τον τουρισμό. Το οικονομικό μοντέλο της χώρας βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε αυτόν τον κλάδο, αλλά η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι ακόμη και η υποψία γεωπολιτικής έντασης στην ευρύτερη περιοχή αρκεί για να αποθαρρύνει πολλούς ταξιδιώτες. Ήδη παρατηρούνται αυξημένες ακυρώσεις κρατήσεων, γεγονός που προκαλεί έντονη ανησυχία για την πορεία της φετινής τουριστικής περιόδου.
Αν τα έσοδα από τον τουρισμό μειωθούν σημαντικά, θα αποκαλυφθεί ακόμη περισσότερο το βασικό πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας: η περιορισμένη παραγωγική της βάση και η έντονη εξάρτηση από εισαγωγές. Παρά τις υποσχέσεις για οικονομικό μετασχηματισμό, τα τελευταία χρόνια δεν σημειώθηκε ουσιαστική πρόοδος προς ένα πιο ανθεκτικό παραγωγικό μοντέλο.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αβεβαιότητας, κυκλοφόρησαν και σενάρια για πρόωρες εκλογές. Ορισμένοι πολιτικοί κύκλοι θεωρούν ότι σε περιόδους κρίσης οι ψηφοφόροι συχνά επιλέγουν τη σταθερότητα της υφιστάμενης κυβέρνησης αντί μιας εναλλακτικής πρότασης εξουσίας. Ωστόσο, το ουσιαστικό ζήτημα δεν είναι η εκλογική συγκυρία, αλλά το γεγονός ότι η χώρα μπαίνει σε μια περίοδο αυξημένων κινδύνων για την οικονομία της.
Παράλληλα, πολλοί αναλυτές επισημαίνουν ότι η Ελλάδα πληρώνει και την καθυστέρηση των τελευταίων δεκαπέντε ετών στην αξιοποίηση πιθανών ενεργειακών πόρων. Οι έρευνες για υδρογονάνθρακες προχώρησαν αργά ή ανεπαρκώς, με αποτέλεσμα η χώρα να παραμένει σχεδόν πλήρως εξαρτημένη από εισαγωγές ενέργειας.
Σε περιόδους ενεργειακής κρίσης, τα κράτη που διαθέτουν δικούς τους ενεργειακούς πόρους έχουν σαφώς μεγαλύτερη ανθεκτικότητα. Αντίθετα, οικονομίες που βασίζονται κυρίως στην κατανάλωση και στις εισαγωγές αντιμετωπίζουν πολύ μεγαλύτερους κινδύνους.
Την ίδια ώρα, χώρες που εξάγουν μεγάλες ποσότητες ενέργειας, όπως η Ρωσία, βλέπουν τις εξελίξεις με εντελώς διαφορετική οπτική, καθώς η άνοδος των τιμών των υδρογονανθράκων ενισχύει τα κρατικά τους έσοδα. Για την Ελλάδα, όμως, το ενδεχόμενο μιας παρατεταμένης ενεργειακής κρίσης αποτελεί ένα από τα πιο δύσκολα οικονομικά τεστ των τελευταίων ετών.
