Τα Θεοφάνεια αποτελούν την τρίτη και τελευταία μεγάλη γιορτή του κύκλου των Χριστουγέννων. Πρόκειται για μια σημαντική Δεσποτική εορτή που τιμά τη βάπτιση του Ιησού Χριστού στον ποταμό Ιορδάνη από τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή.
Το όνομα «Θεοφάνια» προέρχεται από την εμφάνιση της Αγίας Τριάδας κατά τη βάπτιση του Χριστού, όπως περιγράφεται σε τρεις ευαγγελικές περικοπές. Η γιορτή είναι επίσης γνωστή ως Επιφάνεια ή Φώτα, καθώς, όπως αναφέρει και το Απολυτίκιο, «ήρθε ο Χριστός για να φωτίσει τον κόσμο, μπολιάζοντάς τον πνευματικά μέσω του Βαπτίσματος και του Χρίσματος».
Σύμφωνα με τις ευαγγελικές περικοπές, όταν ο Ιησούς έφτασε στην ηλικία περίπου 30 ετών, βαπτίστηκε στον Ιορδάνη από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, γιο του Ζαχαρία και της Ελισάβετ. Κατά τη διάρκεια της βάπτισης, το Άγιο Πνεύμα κατέβηκε στον Ιησού με τη μορφή περιστεράς, ενώ ακούστηκε η φωνή του Θεού που είπε: «Ούτος εστίν ο Υιός μου ο αγαπητός εν ω ευδόκησα». Η φράση αυτή καταγράφεται στα ευαγγέλια του Ματθαίου, του Μάρκου και του Λουκά, αλλά όχι στο Ευαγγέλιο του Ιωάννη.
Οι κύριες τελετές των Θεοφανίων περιλαμβάνουν τον Μεγάλο Αγιασμό, την κατάδυση του Τιμίου Σταυρού και την επίσημη κατάδυση του Σταυρού παρουσία πολιτειακών και θρησκευτικών αρχών. Ο Μεγάλος Αγιασμός πραγματοποιείται εντός των εκκλησιών σε ειδική εξέδρα με μεγάλο σκεύος γεμάτο αγιασμένο νερό. Ακολουθεί η κατάδυση του Σταυρού σε θάλασσα, ποταμό, λίμνη ή ακόμα και σε δεξαμενή, όπως γίνεται στην Αθήνα. Η τελετή αυτή θεωρείται ότι δίνει καθαρτικές και εξυγιαντικές ιδιότητες στο νερό.
Στην Ελλάδα, η ημέρα των Θεοφανίων συνοδεύεται από την παράδοση της πρωτάγιασης ή φώτισης, που πραγματοποιείται την παραμονή της γιορτής. Ο ιερέας επισκέπτεται τα σπίτια, αγιάζει τους χώρους με τον Σταυρό και ένα κλωνί βασιλικού, και συμβολικά απομακρύνει τα κακά πνεύματα ή τους καλικάντζαρους. Παράλληλα, σε ορισμένες περιοχές ανάβεται μεγάλη υπαίθρια φωτιά για να προστατεύσει τους κατοίκους.
Το Απολυτίκιο των Θεοφανείων περιγράφει το πνευματικό νόημα της βάπτισης του Χριστού:
«Καθώς βαπτιζόσουν Κύριε στον Ιορδάνη, εφανερώθηκε η προσκύνηση της Αγίας Τριάδας· η φωνή του Πατέρα μαρτυρούσε για σένα ονομάζοντάς σε ‘Αγαπητό Υιό’, και το Άγιο Πνεύμα με μορφή περιστεράς επιβεβαίωνε την αλήθεια του λόγου. Χριστέ, Θεέ που φανερώθηκες και φώτισες τον κόσμο, δόξα σε Σένα.»
Η γιορτή των Θεοφανείων αποτελεί έτσι μια ημέρα προσωπικής και συλλογικής αναγέννησης, συνδέοντας τη θρησκευτική πίστη με την παράδοση και τα έθιμα που κρατούν ζωντανό τον πολιτισμό μας από γενιά σε γενιά.
