Οι φυλακές στην Ιαπωνία αλλάζουν πρόσωπο, καθώς όλο και περισσότεροι ηλικιωμένοι περνούν τις πύλες τους όχι για βαριά εγκλήματα, αλλά για μικροπαραβάσεις που συνδέονται με την επιβίωση. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα επίσημα στοιχεία, το 13,5% των κρατουμένων στη χώρα είναι ηλικίας άνω των 65 ετών, ποσοστό που αποτυπώνει μια βαθύτερη κοινωνική κρίση.
Σε μια από τις πιο γηρασμένες κοινωνίες του πλανήτη, πολλοί ηλικιωμένοι, συχνά μόνοι και με περιορισμένο εισόδημα, καταλήγουν στη φυλακή επειδή εκεί εξασφαλίζουν τα αυτονόητα: ένα κρεβάτι, ένα πιάτο φαγητό και βασική ιατρική φροντίδα. Για ορισμένους, το σωφρονιστικό σύστημα λειτουργεί ως έσχατο δίχτυ ασφαλείας, εκεί όπου το κοινωνικό κράτος δεν φτάνει.
Τα περισσότερα αδικήματα είναι ήσσονος σημασίας. Μικροκλοπές από καταστήματα κυριαρχούν στις καταδίκες, ιδιαίτερα μεταξύ ηλικιωμένων γυναικών, ενώ και στους άνδρες τα αντίστοιχα ποσοστά παραμένουν υψηλά. Πολλοί από τους ηλικιωμένους κρατουμένους επιστρέφουν επανειλημμένα στη φυλακή, εγκλωβισμένοι σε έναν φαύλο κύκλο φτώχειας, μοναξιάς και περιθωριοποίησης.
Η εικόνα αυτή δεν είναι ομοιόμορφη σε όλη τη χώρα. Σε ορισμένες φυλακές, όπως στη Φουκουσίμα, το ποσοστό ηλικιωμένων παραμένει χαμηλό. Σε εθνικό επίπεδο, ωστόσο, η τάση είναι σαφής και ανησυχητική, καθώς ο συνολικός πληθυσμός της χώρας γερνά και οι κοινωνικοί δεσμοί αποδυναμώνονται.
Το πρόβλημα της μοναξιάς είναι κομβικό. Χιλιάδες ηλικιωμένοι εντοπίζονται κάθε χρόνο νεκροί στα σπίτια τους, έχοντας ζήσει και πεθάνει μόνοι. Σε αυτό το περιβάλλον, η φυλακή, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, προσφέρει μια στοιχειώδη καθημερινότητα και ανθρώπινη παρουσία.
Αντιμέτωπη με αυτή την πραγματικότητα, η Ιαπωνία επιχειρεί να προσαρμόσει το σωφρονιστικό της σύστημα. Η κατάργηση της υποχρεωτικής εργασίας στις φυλακές και η έμφαση στην εκπαίδευση και την επανένταξη σηματοδοτούν μια στροφή από την τιμωρία προς τη σωφρονιστική εκπαίδευση, ιδίως για τους ηλικιωμένους κρατουμένους.
An extraordinary story from @HanakoMontgome1: a surge in crime amongst Japan's elderly population, as many older women seek refuge from loneliness in prison. “I don’t care if I live or not. I can’t tell you how difficult it is to be alone.” pic.twitter.com/Aesgkp046r
— Christiane Amanpour (@amanpour) January 18, 2025
Την ίδια στιγμή, το οικονομικό κόστος είναι υψηλό. Η ετήσια δαπάνη ανά κρατούμενο υπερβαίνει κατά πολύ το ύψος της κατώτατης σύνταξης, γεγονός που αναδεικνύει μια σκληρή αντίφαση: για κάποιους ηλικιωμένους στην Ιαπωνία, η φυλακή προσφέρει συνθήκες διαβίωσης που δεν μπορούν να εξασφαλίσουν εκτός αυτής.
Το φαινόμενο φέρνει στο προσκήνιο τα όρια ενός κοινωνικού μοντέλου που δοκιμάζεται από τη γήρανση του πληθυσμού, θέτοντας δύσκολα ερωτήματα για το μέλλον της φροντίδας, της κοινωνικής συνοχής και της αξιοπρεπούς διαβίωσης στην τρίτη ηλικία.
