Ο βασιλικός είναι ένα από τα φυτά που έχουν συνδεθεί στενά με την Ορθόδοξη παράδοση και ιδιαίτερα με τη γιορτή της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού, η οποία τιμάται κάθε χρόνο στις 14 Σεπτεμβρίου. Η παρουσία του στους ναούς κατά τη συγκεκριμένη ημέρα δεν θεωρείται τυχαία, καθώς συνδέεται με μια παλιά εκκλησιαστική παράδοση για την εύρεση του Τιμίου Σταυρού.
Σύμφωνα με την παράδοση, μετά τη Σταύρωση του Ιησού ο Τίμιος Σταυρός παρέμεινε για πολλά χρόνια θαμμένος μαζί με τους σταυρούς των δύο ληστών. Τον 4ο αιώνα, η Αγία Ελένη, μητέρα του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, ταξίδεψε στα Ιεροσόλυμα αναζητώντας τον Σταυρό.
Κατά την παράδοση, οι άνθρωποι που συμμετείχαν στην αναζήτηση έφτασαν σε έναν λόφο όπου υπήρχαν πολλά ευωδιαστά φυτά. Ανάμεσά τους βρισκόταν και ο βασιλικός. Μια άλλη εκδοχή αναφέρει ότι το φυτό φύτρωσε στο σημείο όπου είχε κρυφτεί ο Τίμιος Σταυρός και ότι το χαρακτηριστικό άρωμά του συνέβαλε στον εντοπισμό του σημείου.
Η ονομασία «βασιλικός» συνδέθηκε επίσης συμβολικά με τη λέξη «βασιλιάς» και, κατ’ επέκταση, με τον Χριστό. Με αυτόν τον τρόπο το φυτό απέκτησε ξεχωριστή θέση στη χριστιανική και ιδιαίτερα στην ελληνική λαϊκή παράδοση.
Κατά τη γιορτή της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού, ο Σταυρός τοποθετείται στο κέντρο του ναού και συχνά πλαισιώνεται ή στολίζεται με κλαδιά βασιλικού. Μετά την τελετή, οι πιστοί παίρνουν μαζί τους κλαδάκια, τα οποία θεωρούν ευλογημένα και τα διατηρούν στα σπίτια τους. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας ο βασιλικός φυτεύεται στη συνέχεια σε γλάστρες ή στις αυλές, διατηρώντας ζωντανό το έθιμο.
Σε αρκετούς ναούς χρησιμοποιείται επίσης κατά τον αγιασμό, γεγονός που ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τη σύνδεσή του με τη θρησκευτική παράδοση. Το έντονο άρωμα, η φρεσκάδα και η ανθεκτικότητα του φυτού συνέβαλαν στη δημιουργία ενός ιδιαίτερου συμβολισμού γύρω από αυτό.
Έτσι, κάθε 14η Σεπτεμβρίου ο βασιλικός επιστρέφει στους ναούς και στα σπίτια των πιστών, αποτελώντας ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της παράδοσης που συνοδεύει την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού και μια ιστορία που έχει μεταδοθεί από γενιά σε γενιά.
