Η εικόνα της ανθρώπινης μονογαμίας ως «κανόνας της φύσης» δεν ανταποκρίνεται πλήρως στην πραγματικότητα του ζωικού βασιλείου, όπου οι σχέσεις μεταξύ συντρόφων εμφανίζουν μεγάλη ποικιλία και συχνά απέχουν από την απόλυτη αποκλειστικότητα που αποδίδεται κοινωνικά στον άνθρωπο.
Οι βιολόγοι διακρίνουν δύο βασικές μορφές δεσμών: την κοινωνική μονογαμία, όπου ένα ζευγάρι ζει μαζί, μοιράζεται την ανατροφή των μικρών και τους πόρους του, και τη γενετική μονογαμία, όπου οι αναπαραγωγικές επαφές περιορίζονται αποκλειστικά στον ίδιο σύντροφο. Στη φύση, η πρώτη μορφή είναι σαφώς πιο συχνή, ενώ η δεύτερη παραμένει εξαιρετικά σπάνια.
Στα θηλαστικά, μόνο ένα μικρό ποσοστό ειδών εμφανίζει σταθερούς δεσμούς ζευγαριού, ενώ στα πτηνά η εικόνα αλλάζει εντυπωσιακά, με την πλειονότητα να σχηματίζει ζευγάρια που διαρκούν από μία αναπαραγωγική περίοδο έως και ολόκληρη τη ζωή τους. Η επιλογή αυτή δεν υπαγορεύεται από ρομαντισμό, αλλά κυρίως από πρακτικές ανάγκες επιβίωσης, όπως η προστασία περιοχών, η μετανάστευση και η φροντίδα των νεοσσών.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι κύκνοι, τα θαλασσοπούλια με μεγάλα ανοίγματα φτερών που επιστρέφουν κάθε χρόνο στον ίδιο σύντροφο, αλλά και τα τρυγόνια, που σχηματίζουν δεσμούς μέσα από έντονη ερωτοτροπία και κοινή ανατροφή των αυγών. Στο ίδιο μοτίβο κινούνται και οι φαλακροί αετοί, οι οποίοι επιστρέφουν στην ίδια φωλιά κάθε χρόνο και τη συντηρούν από κοινού.
Στα θηλαστικά, πιο κοντά σε σταθερά ζευγάρια βρίσκονται οι γίββωνες και ορισμένα είδη λύκων, όπου η κοινωνική δομή βασίζεται στην οικογενειακή συνοχή και τη συνεργασία στην ανατροφή των μικρών, αν και δεν λείπουν οι εξαιρέσεις και οι εναλλαγές συντρόφων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και μικρότερα είδη, όπως ορισμένα τρωκτικά των λιβαδιών, που θεωρούνται από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα σταθερής συμβίωσης, με κοινή φωλιά, φροντίδα και ακόμη και συμπεριφορές «πένθους» μετά την απώλεια συντρόφου.
Στο θαλάσσιο περιβάλλον, είδη όπως τα γαλλικά αγγελόψαρα κινούνται επίσης σε σταθερά ζευγάρια, συνεργαζόμενα στην άμυνα της περιοχής και στην καθημερινή επιβίωση.
Παρότι συχνά προβάλλονται ως σύμβολα αιώνιας πίστης, η επιστημονική εικόνα είναι πιο σύνθετη: ακόμη και στα «μονογαμικά» είδη, η αποκλειστικότητα δεν είναι απόλυτη, ενώ εξωτερικοί παράγοντες, περιβάλλον και βιολογικές ανάγκες επηρεάζουν καθοριστικά τη διάρκεια και τη σταθερότητα των δεσμών.
Το συμπέρασμα των ειδικών είναι ότι η μονογαμία στη φύση δεν αποτελεί κανόνα, αλλά ένα εξελικτικό εργαλείο προσαρμογής, που εμφανίζεται με διαφορετική ένταση και μορφή ανά είδος.
